Categorie:Bidprentjes en rouwbrieven

Van Geneawiki

[bewerk] Geschiedenis van de bidprentjes

De benaming "bidprentje" geeft duidelijk aan welke dubbele functie deze prentjes bij de gelovigen hebben vervuld. Zij zijn vooral gebruikelijk bij de Room Katholieke bevolking. Het waren meestal prentjes waar vaak een gebed op stond, vergezeld van een afbeelding van Christus, Maria of een andere bekende heilige. Het was een aansporing tot gebed. De prentjes maakten de heiligen zichtbaar. Hun leven en lijden schonken troost en bemoediging in alle nood. Op de achterzijde van de bidprentjes werd vaak de herinnering opgeschreven van een gebeurtenis in het gezin, de doop, de eerste Heilige Communie of het overlijden. De mensen bewaarden de bidprentjes vaak in hun missaal of kerkboek. Kerkelijke en liturgische vernieuwingen hebben missaals en kerkboeken sterk teruggedrongen en sommige zelfs helemaal doen verdwijnen.

Wat is de juiste benaming: bidprentje, gedachtenisprentje, doodsbeeldje, gedachtenis-plaatje?

Doodsprentjes zijn gedachtenisprentjes van de overledenen: een doodsprentje is een prentje ter nagedachtenis van een overledene en is vooral bij de Rooms-Katholieken in gebruik. Deze bidprentjes werden ,zoals heden; gedurende of onmiddellijk na de begrafenisplechtigheid overhandigd aan de mensen, die de overledene een laatste groet brachten.

De voorloper van het bidprentje was het devotieprentje. Het vindt zijn oorsprong in de 13de eeuw. Het eigenlijke bidprentje is ontstaan in de Noordelijke Nederlanden waarschijnlijk tussen 1600 en 1650.

De geschiedenis van het doodsprentje is niet zo oud. De bakermat ervan ligt in Nederland, waar men in het midden van de XVIIde eeuw, op gewone heiligenprentjes met de hand "in memoriam" schreef bij het overlijden van een vooraanstaand persoon. In de Zuidelijke Nederlanden (België), komt dat gebruik eerst in het begin van de XVIIIde eeuw in voege. De oudste bidprentjes met gedrukte tekst zijn bijna zonder uitzondering Amsterdamse drukken. We mogen dan ook veilig aannemen, dat ze van oorsprong uit deze stad afkomstig zijn. Het zijn vaak fraaie voortbrengselen van de Antwerpse plaatsnijdersschool. Er zijn exemplaren onder te vinen uit het jaar 1730 (in Antwerpen pas rond 1775) maar het zijn allemaal drukken uit de aloude stad van Vondel en Rembrandt. De Franse Revolutie deed 't doodprentje bijna geheel verdwijnen. Na het Concordaat met Napoleon in 1802 leeft het gebruik weer op en doet zijn intrede bij de burgerij en de boerenstand. Vijftig jaar later is het gebruik algemeen. Uitgaande van de voorstelling, is het wel interessant de ontwikkeling van het doodprentje na te gaan.

Uitgaande van de voorstelling, is het wel interessant de ontwikkeling van het doodprentje na te gaan.

De eerste bidprentjes waren met de hand geschreven uitsluitend ter nagedachtenis van geestelijken. Vanaf 1730 vinden we gedrukte prentjes die slechts voor 'welstellende' gelovigen bestemd zijn. Amsterdam is veruit het voornaamste centrum. Niettegenstaande in Vlaanderen het bidprentje toen zo goed als onbestaande is, is Antwerpen door de kopergraveerkunst het mekka van de drukkunst van die prentjes. In het Vlaamse land dateren de eerste prentjes van rond 1800. We moeten wachten tot 1830 om de doorbraak hier te kennen. De betere standen maken twee soorten bidprentjes: dure en mooie exemplaren met Franse tekst voor hun standgenoten en goedkope banale met Nederlandse tekst voor de gewone man.

In de loop der tijd zijn voor bidprentjes verschillende papiersoorten gebruikt. De oudste waren van perkament, daarna van kant (17e en 18e eeuw). Die van rond 1870 soms op dun papier.

Eerste voorstellingen. Zoals hierboven gezegd waren de eerste doodprentjes gewone heiligen - santjes. Meestal is er in de voorstelling niets te vinden dat noodzakelijk aan de dood doet denken; op sommige voorstellingen is het religieuze element zelfs ver te zoeken. De tekst op de achterzijde bestond uit een "in memoriam" van de overledenen, maar bevatte bovendien een mededeling van het afsterven en een uitnodiging om de begrafenisplechtigheid bij te wonen. Deze doodprentjes werden dan ook niet uitgereikt tijdens de zieledienst - maar werden een paar dagen tevoren uitgereikt. Dat bestond niet alleen in het Zeeuwse zoals beweerd wordt, maar eveneens in de meeste plaatsen van Brabant.

Het eigenlijke doodprentje. Omstreeks het jaar 1850 verschijnen de eigenlijke doodprentjes zoals wij die nu kennen; zwart omrand (de vroegste met kantwerk) en overladen met siermotieven, hoofdzakelijk ontleend aan de flora. Ook gekleurde doodprentjes komen reeds voor, evenals gegraveerde portretprentjes. De meeste uit die tijd zijn gedrukt in Parijse ateliers. Wat de tekst op de achterzijde betreft is 't merkwaardig dat het grootste deelte van degene welke opgesteld zijn in de Franse taal en nochtans doodprentjes zijn van mensen uit het Vlaamse land - toebehoren aan dames en juffrouwen. Van het midden der vorige eeuw af roepen vele voorstellingen gedachten aan de dood op; zandloper met zeis, overledenen in het vagevuur, St. Jozef (patroon van de goede dood), schip op stormende zee, treurwilgen en gebroken zuilen, benevens passievoorstellingen, pieta's, afbeelding van 't heilig Hart en van de heilige Maagd, soms ook nog eens van een heilige, kelken, kruisen, ankers enz., tenslotte ook prentjes die eerder heidens dan christelijk aandoen. Reproducties van bekende schilderwerken komen zeer zelden voor. Onder deze zijn de Ecco Homo en de Mater Dolorosa van Velasques en Fra Angelico en soms de graflegging van Rogier van der Weyden.

De moderne prentjes.

Het genre dat in de laatste decennia van de XIXde eeuw ontstond, evolueerde zeer traag en hield taai stand. We mogen bijna zeggen dat men tot de jaren 1930 moet wachten om een nieuw type doodprentjes te zien. Het zijn de zogenaamde "moderne" die veel kunstvoller zijn dan de vroegere (in zoverre die het waren) en gelanceerd werden o.a. door de Benedictijner Abdij van Dendermonde en de priory Schotenhof. Dikwijls zijn dit dubbele prentjes, met tekening aan voor- en achterzijde en in het midden de tekst: links de traditionele formule, rechts de dankbetuiging vanwege de familie van de overledenen. De moderne doodprentjes zijn meestal gekleurd; zwart, rood, paars en geel overheersen en zijn ofwel geïnspireerd op andere voorstellingen of brengen een nieuwe, allereenvoudigste voorstelling: een klein motief met tekst. Mogen onze drukkers, vanzelfsprekend ook het publiek, voldoende goede smaak bezitten om slechts smaakvolle doodprentjes te gebruiken. Het is van belang dat bidprentjes voor de toekomst bewaard blijven.

• Collectie van Jan Hofstee Mijnongevallen (ook Belgische) -Oorlogslachtoffers en Geleen - Nederland